Мактабни ҳақиқатан халқаро қиладиган омиллар нималар?
Таълим соҳасида қанча кўп ишласам, бир оддий саволга шунча кўп қайтаман: аслида мактабни халқаро қиладиган нима?
Аввало ташқи белгиларга эътибор бериш осон: хорижий ўқув дастури, инглиз тилида дарслар, халқаро дарсликлар, чет элдаги мактаб билан ҳамкорлик. Буларнинг барчаси фойдали бўлиши мумкин, мен ҳам уларнинг бир нечтаси билан ишлаганман. Аммо улардан ҳеч бири, алоҳида олинганда, ўқувчининг кундалик таълим тажрибаси сифати ҳақида кўп нарса айтмайди.
Йиллар давомида ўқитувчилик, ўқитувчиларни ривожлантириш, ўқув дастурларини мувофиқлаштириш ва мактаб раҳбарлигида ишладим. Британия дастурлари ва Америка таълим йўналишларини Ўзбекистондаги маҳаллий талаблар билан бирга амалга оширишнинг амалий жиҳатларини ўргандим. Бир хулоса ёдимда қолди: ўқув дастури ҳужжати ва амалда ишлайдиган мактаб ўқув дастури бир хил нарса эмас.
Ўқув дастури — фақат бошланиш
Халқаро дастурлар аниқ стандартлар, фойдали ресурслар ва юқори мақсадларни тақдим этиши мумкин. Аммо дастурни қабул қилиш мураккаб саволларни туғдиради. Ўқитувчилар унинг мақсадларини тушунадими? Дарс жадвали амалга оширишга мосми? Баҳолаш ўқувчилар ҳақиқатан ўрганган нарсаларга мос келадими? Инглиз тили даражаси курс талабларидан фарқ қиладиган ўқувчилар учун изчил режа борми?
Бу саволлар илҳомлантирувчи ғоялардан кўра ташкилий масалаларга ўхшаши мумкин. Амалда эса улар халқаро дастурнинг ўқувчилар учун қулай ва ишончли бўлишини белгилайди. Мактабда ажойиб ресурслар бўлиши мумкин, аммо академик моделнинг қисмлари бир-бирига мос келмаса, қийинчиликлар сақланиб қолади.
Ўқитувчилар дастурни ҳақиқий таълимга айлантиради
Фаолиятимни синфда бошлаганман ва раҳбарлик қарорларини қабул қилишда бу тажриба муҳим деб ҳисоблайман. Ўқитувчига фақат дастур ва муддат етарли эмас. Унга режалаштириш учун вақт, ўқитишни муҳокама қилиш имконияти, фойдали фикр-мулоҳаза ва муваффақиятли таълим қандай кўриниши ҳақида аниқлик керак.
Турли тизимларда тайёрланган педагоглар бирлашган мактабларда умумий талаблар айниқса муҳим. Британия услубидаги баҳолаш топшириғи, Америка онлайн курси ва миллий талабнинг ҳар бири ўз мантиғига эга бўлиши мумкин. Ўқитувчилар ва ўқувчилар бу боғлиқликни ўзлари топишини кутиш ўрнига, ҳамкасбларга улар қандай уйғунлашишини тушунишда ёрдам бериш керак.
Халқаро таълим маҳаллий шароитдан узилмаслиги керак
Халқаро таълим ва маҳаллий ўзликни бир-бирига зид деб билмайман. Ўқувчилар ўз тили, маданияти ва жамиятига таянган ҳолда дунё билан ишончли мулоқот қила олиши керак. Ўзбекистондаги мактаб учун бу миллий таълим талабларига жиддий ёндашиш ва оилаларга халқаро таълим йўналишлари ўқувчининг келажак имкониятларига қандай мос келишини тушунтиришни ҳам англатади.
Менимча, энг ишончли мактаблар тайёр моделни шунчаки кўчирмайди. Улар уни масъулият билан мослаштиради, академик изчилликни сақлайди ва ўқувчилар нималарга эришишини аниқ тушунтиради.
Раҳбарлик майда тафсилотларда ҳам кўринади
Мактаб раҳбарлиги деганда одамлар стратегик йиғилишлар ва узоқ муддатли режаларни тасаввур қилиши мумкин. Улар муҳим. Аммо раҳбарлик оддийроқ тафсилотларда ҳам намоён бўлади: амалга ошадиган дарс жадвали, адолатли баҳолаш сиёсати, ўқувчини тўғри гуруҳга жойлаштириш, дарс кузатувидан кейинги фойдали фикр-мулоҳаза ёки ёрдам учун қаерга мурожаат қилишни биладиган ўқитувчи.
Мактабни такомиллаштириш кўпинча оддий саволлар бериш ва жавобларни диққат билан тинглашдан бошланишини ўргандим. Синфларда нима бўляпти? Ўқувчилар қаерда қийналяпти? Қайси талаблар ноаниқ? Ўқитувчилар кўпроқ ўқитишга эътибор қаратиши учун нимани соддалаштиришимиз мумкин?
Бу саволларнинг ҳеч бири бир зумда ўзгариш яратмайди. Аммо улар биргаликда таъсирчан номлар тўпламидан кўра чуқурроқ академик маданиятни барпо этишга ёрдам беради.
Қайта-қайта беришга арзийдиган савол
Мен учун ҳақиқатан халқаро мактаб фақат ўқув дастурининг келиб чиқиши ёки ходимларининг миллати билан белгиланмайди. Бу изчил дастурлар, малакали ўқитувчилар, пухта раҳбарлик ҳамда ўқувчилар ва жамиятни чуқур тушуниш орқали юқори даражадаги таълимни мумкин қиладиган мактабдир.
Бу тайёр формула эмас. Мактаблар ва педагоглар билан ишлаш жараёнида мен бу мезон ҳақида ўйлашда давом этаман. Халқаро таълим нимани англатиши кераклигини муҳокама қилганимизда, унга қайта мурожаат қилишга арзийди деб ҳисоблайман.